czwartek, 10 lipca 2014

rozkminka o literatach

W dzisiejszej rozmowie z matką i ciotką dowiedziałem się, że jeszcze kilka lat temu pisarze to była elita i nie przeklinali publicznie. No i skojarzyła mi się ta wypowiedź. Koresponduje ona też jakoś z postem o poczuciu wyższości.


poniedziałek, 30 czerwca 2014

rozkminka o kleszczach

Henry James - W kleszczach lęku


"W kleszczach lęku" to pierwsza rzecz od Henry'ego Jamesa jaką miałem okazję czytać. Z tym nazwiskiem kojarzyło mi się zawsze pojęcie realizm, więc niewielkich rozmiarów książeczka o duchach zainteresowała mnie. Jak się okazało, gdy o autorze przeczytałem ciut więcej, temat ten bardzo go interesował i "Kleszcze" nie są jedyną rzeczą jaką popełnił w tej konwencji. Nie przepadał jednak za ówczesnym podejściem do tworzenia tego rodzaju, które skupiało się na prymitywnym straszeniu czytelnika wszelkiego rodzaju makabrą. Sam starał się stworzyć coś bardziej wyrafinowanego, coś co samą swoją atmosferą, wywoła w czytelniku uczucie niepokoju. Jako że sam nie jest wielkim miłośnikiem horrorów (mówię tu o filmowych), a te, które mi się podobają, koneserzy gatunku określają jako "w ogóle niestraszne", to pomyślałem, że może będzie to coś dla mnie.

Autor zastosował tu rodzaj narracji szkatułkowej, właściwa część powieści poprzedzona jest wstępem, w którym grupa zgromadzonych w salonie arystokratów opowiada sobie historie o duchach. Po zakończeniu kolejnej opowieści, jeden z nich, umiejętnie podsycający zaciekawienie swych towarzyszy i czytelnika, opowiada o rękopisie będącym w jego posiadaniu, opisującym zdarzenia prawdziwie mrożące krew w żyłach. Muszę przyznać, że trochę żałowałem, że ta część była tak krótka. Opis dżentelmenów bawiących się w ten sposób, a także ich pełne typowo angielskiej flegmy i humoru komentarze były nadzwyczaj zabawne. Przykładowo, gdy okazuje się, że pewna kobieta, która, co zostało podkreślone, otaczana była wielkim szacunkiem, zmarła, jeden ze słuchaczy pyta o przyczyny śmierci dodając "chyba nie z nadmiaru szacunku?".

Następnie przechodzimy do rzeczonego rękopisu. Jego autorka opisuje w nim okres, gdy będąc młodziutką kobietą, rozpoczęła swą pierwszą pracę jako guwernantka. Została zatrudniona przez arystokratę, który szuka kogoś, kto zaopiekowałby się dwojgiem jego siostrzeńców, których rodzice przedwcześnie zmarłych. On sam zdaje się nie chcieć mieć z dziećmi do czynienia, ulokował je w swej wiejskiej posiadłości w Essex i poszukuje kogoś, kto zdejmie z niego ciężar odpowiedzialności. Nie chce, by zaprzątano mu głowę jakimikolwiek sprawami z tym związanymi. Bohaterka, zauroczona imponującym jej pod każdym względem dżentelmenem, przyjmuje posadę i postanawia z przyjętych zobowiązań wywiązać się jak najrzetelniej. Przybywa na miejsce gdzie poznaje rodzeństwo, Florę i Milesa. Wszystko wydaje się być w najlepszym porządku, do czasu gdy zaczyna dostrzegać dwie postacie, które, jak odkrywa, nie pochodzą z naszego materialnego świata. Nie widzi ich nikt z pozostałego personelu, ale zachowanie dzieci wzbudza w niej podejrzenie, że one też dostrzegają zjawy, co gorsza usiłują się z tym kryć.

Całość przesycona jest nastrojem powieści gotyckiej; oprócz duchów mamy tu ponure domostwo na odludziu, opisane w bardzo sugestywny sposób. Choć dom jest wypełniony służbą, to w trakcie lektury nie opuszcza czytelnika poczucie pustki i osamotnienia, niemal zagubienia pośród labiryntu korytarzy i bezkresnej przestrzeni otaczającej posiadłość. Tajemnica tego miejsca nie jest oczywista, wraz z bohaterką zdobywamy kolejne strzępy informacji, próbując ułożyć z nich jakąś sensowną całość. Autor nie wyręcza nas pod tym względem, pozostawia do pewnego stopnia wolną rękę. Sama narratorka jest, to określenie chyba najbardziej do niej pasuje, osobą egzaltowaną. Może nieco naiwną, ale za to wrażliwą i inteligentną. Choć jej sposób opowiadania może wydać się przerysowany, to jednak w sposób wyrazisty kreśli nam obraz protagonistki. Sam styl jakim napisana została powieść, wydaje się miejscami nieco sztywny przez co trudny w odbiorze, ale to też chyba można poczytać za zaletę, gdy przypisać go nie pisarzowi, ale "pisarce" przez niego wykreowanej.

Jeszcze ciekawiej zaczyna się robić, gdy zdobędziemy się na pewien eksperyment i opowieść wspomnianej "pisarki" przestaniemy traktować jako obiektywną wersję wydarzeń jakie miały miejsce w Essex. Odczytując powieść w ten sposób, można dojść do wniosku, że narratorka jest osobą chorą psychicznie i rzekome duchy to halucynacje, wytwór jej zwichrowanego umysłu. Idąc tym tropem jesteśmy w stanie odnaleźć w książce dowody na poparcie tej tezy. Jednak literaturoznawcy podkreślają, że prawie na pewno nie było to intencją samego Jamesa. Na szczęście, jak wszyscy wiemy, dzieło przestaje należeć do twórcy z chwilą dotarcia do odbiorców i wówczas wszystkie chwyty interpretacyjne są dozwolone (w tej kwestii polecam film "The Room 237" o "Lśnieniu" Kubricka). A że objętościowo niewielkie dziełko Jamesa dostarcza tak szerokiego pola do interpretacji (popularną jest ta, że powieść w zawoalowany sposób porusza temat molestowania dzieci), autorowi można chyba policzyć na plus.



Przeczytane w ramach wyzwania CZYTAM LITERATURĘ AMERYKAŃSKĄ
http://basiapelc.blogspot.com/p/czytam-literature-amerykanska.html

piątek, 27 czerwca 2014

czwartek, 5 czerwca 2014

rozkminka o uczuciu, młodzieży i vardze

W swoim dzisiejszym felietonie Krzysztof Varga zawarł dwie rzeczy, które do mnie wyjątkowo trafiły, na tyle, że postanowiłem je tu upamiętnić. Jedna to krótki bon mot, nie wiem czy od kogoś zapożyczony, czy własny, ważne że w mojej ocenie bardzo trafny.
Nie ma niższego uczucia niż poczucie wyższości.
Krótkie to, dobitne i chyba warte przemyślenia.

Druga rzecz to przytaczany przez Vargę cytat. Pochodzi on z "Fausta" Goethego i dotyczy jednego z moich ulubionych tematów, podejmowanego w literaturze od niepamiętnych czasów, z czego chyba nie zdaje sobie sprawy wielu nam współczesnych. Przytaczam go w innej wersji niż w felietonie, poniższa pochodzi ze strony Wolne Lektury:
Dziś młodzież jest mądrości katem,
a dobrych książek pełne — strychy!
doprawdy, jeszcze jak świat światem
nie było w młodych tyle pychy!
Ach, ta dzisiejsza młodzież, co?

czwartek, 29 maja 2014

wczoraj i dziś 3: rozkminka o krwi

Właśnie trafiłem na informację o konkursie poetyckim, do wzięcia w nim udziału oczywiście wszystkich zachęcam (więcej szczegółów tutaj). Co jednak najbardziej przykuło moją uwagę, to pewne wytyczne, które wywołały skojarzenie z dawnym wierszem poety przez większość już chyba zapomnianego. Oto jakich wierszy oczekują organizatorzy konkursu:

Szukamy poezji pisanej krwią, stojącej w awangardzie dowolnie pojmowanego zaangażowania!

A oto wiersz "Pan redaktor" autorstwa niejakiego Mariana Ośniałowskiego:

Pisząc wiersze trzeba maczać pióro
we własnej krwi,
chociaż są niskie honoraria.
W moim wierszu za sto złotych
jest nocy szum z deszczu słodką arią.

Banalne marzenie ze srebrnych
fotoplastikonów.
Krzyczą marcowe koty.
Daremnym żalem wzbiera pustych godzin
monotonność
w moim wierszu za sto złotych.

Pan redaktor „Nieba Warszawy”
odpowiada poważnie, nie drwi:
Nie będziemy tych wierszy drukowali;
jeszcze za mało w nich krzyku i nerwów,
w nich jeszcze za mało krwi.

z tomu „Suita cygańska”, 1959

wtorek, 20 maja 2014

rozkminka o oceanie


Nie wiem jak inni, ale ja przeżyłem swego rodzaju zaskoczenie, gdy po raz pierwszy wziąłem do rąk opisywaną tu książkę. I obawiam się, że ktoś inny mógłby się nawet poczuć oszukany, choć na szczęście mnie to nie dotyczy, bo ostatecznie i tak wyszedłem na swoje. Chodzi mi o to, że jeśli ktoś tak jak ja zaopatrzył się w tę pozycję nie przeprowadzając wcześniej gruntownego śledztwa co to konkretnie jest, na pewno żył w przeświadczeniu, że jest to "pierwsza, nigdy wcześniej nie publikowana powieść króla bitników", bo chyba mniej więcej w ten sposób wszędzie było to opisywane i reklamowane. Tymczasem wspomniana powieść stanowi zaledwie ułamek tego dość grubego tomu (całość to 526 stron, powieść znajduje się na stronach 23-188; można sobie obliczyć). Reszta to zbieranina, która na pewno zaciekawi ludzi interesujących się bitnikami bardziej niż powierzchownie, lektura na pewno wzbogaci ich wiedzę i uzupełni obraz Kerouaca, pisarza i człowieka, o kolejne elementy. Jednak ci, którzy nie roszczą sobie pretensji do miana badacza, a chcieli po prostu przeczytać długą i ciekawą powieść mogą poczuć się trochę zawiedzeni. To pierwsza moja uwaga poprzedzająca skupienie się na konkretnej zawartości książki.

Drugim wnioskiem, do którego doszedłem już po lekturze (a może jeszcze w trakcie), jest to, że nie polecałbym chyba czytania owej publikacji zwyczajnym trybem - od deski do deski, strona po stronie. Wydaje mi się, że optymalnym sposobem byłby ten, który zaraz tu przedstawię. Książka składa się z trzech głównych części: powieść "Mój brat ocean"; najwcześniejsze zachowane utwory Kerouaca; korespondencja z Sebastianem Sampasem, serdecznym przyjacielem pisarza jeszcze z czasów Lowell. Wszystko to poprzedzone jest wstępem i przeplatane uwagami niejakiej Dawn Ward, czyli jak głosi notka biograficzna, mądrej głowy specjalizującej się m.in. w temacie Beat Generation. Kolejność jaką doradzałbym (reklamacji nie przyjmuję) jest następująca: zaczynamy od drugiej części (ewentualnie poprzedzając ją lekturą wstępu do części trzeciej, by dowiedzieć się kim byli Prometejczycy i Sebastian Sampas, który w owym okresie miał ogromny wpływ na życie i twórczość Jacka). Ciekawym może wydać się fakt, że siedemnastoletni Kerouac debiutował w druku opowiadaniem kryminalnym. Oprócz wspomnianego opowiadania, inspirowanego wyraźnie Sherlockiem Holmesem bądź niektórymi opowiadaniami Poego, mamy tu też początek powieści, utrzymanej z kolei w stylistyce znanej z kina noir. Pozostałe rzeczy powstały w okresie, gdy pisarz rozpoczął studia na Columbii, mamy tu dziennik jaki wówczas prowadził, sztukę i krótkie impresje o Nowym Jorku i Waszyngtonie.

Na kolejny ogień pójść powinna korespondencja Kerouaca z Sampasem. Obaj pochodzący z Lowell, lecz choć wychowywali się w tej samej dzielnicy, to poznali się dopiero w gimnazjum. Po jego ukończeniu obaj rozpoczęli studia, Kerouac w Nowym Jorku, a Sampas w Bostonie, w Emerson College. Jako że od tej pory spotykali się bardzo rzadko, kontaktowali się ze sobą głównie poprzez listy. Skupiali się w nich głównie na swojej twórczości i planach artystycznych, przesyłali sobie próbki swoich nowych dzieł, dzielili się swoimi rozterkami i życiowymi planami, bywało, że się kłócili. Listy te w równym, a może nawet w większym stopniu niż Kerouaca odmalowują przed czytelnikiem sylwetkę jego przyjaciela. Ja prawdę mówiąc wcześniej nie wiedziałem o nim nic ponad to, że istniał. W trakcie lektury poznałem młodego, niezwykle wrażliwego i przenikliwego artystę. O wiele spokojniejszy niż Kerouac, choć potrafił też swojego przyjaciela ostro zrugać, gdy ten zdawał się wycofywać z pewnych wspólnych młodzieńczych założeń. W tle mamy obraz epoki. Początek lat czterdziestych, Stany Zjednoczone przystępujące do II Wojny Światowej, wokół zaś idee mające zapewnić zmiany na lepsze. W tym wszystkim pogrążeni są ci dwaj "piękni dwudziestoletni", których oddanie literaturze i pasja z jaką podchodzą do pisarstwa są niemal religijne. Taki też wydaje się kult jakim otaczają Thomasa Wolfe'a. Nazwisko tego pisarza w ich listach odmieniane jest przez wszystkie przypadki, jego twórczość była dla nich naprawdę ważna. Mówi się zresztą, że powieściowy debiut Kerouaca - "The Town and the City" - napisany był stylem Wolfe'a. Dopiero przy "On the Road" odnalazł swój własny głos. Muszę przyznać, że mam coraz większą ochotę zapoznać się z twórczością tego nieznanego mi jeszcze pisarza. Na oku mam "Nie ma powrotu", który to tytuł pada zresztą w jednym z listów.

Wróćmy do mojej "instrukcji". Gdy w którymś z kolejnych listów Kerouac zakomunikuje przyjacielowi, że rozpoczął pracę nad powieścią zainspirowaną rejsem odbytym na statku handlowym (w międzyczasie został marynarzem), przechodzimy do części pierwszej, można nawet powiedzieć, że tej właściwej. We wstępie do niej czytamy nieco więcej o kulisach jej powstania, mamy okazję zapoznać się z fragmentami notatek, które Jack poczynił w trakcie morskiej wyprawy, a także z kopiami jego dokumentów na okrasę (zapomniałem dodać, że w części trzeciej znajduje się kilka fotek). Bohaterami powieści są Wesley Martin i Bill Everhart, młodzi ludzie różniący się niemal w każdym calu, a jednak nawiązujący nić porozumienia podczas przypadkowego spotkania. Już wkrótce Bill, wysłuchawszy opowieści Wesleya o marynarskim życiu na morzu, decyduje się porzucić swą profesorską posadę na Columbii (a przynajmniej wziąć urlop) i dołączyć do nowego przyjaciela podczas kolejnego rejsu. W trakcie realizacji tego przedsięwzięcia zostają czytelnikowi przedstawione sylwetki i przeszłość kształtująca bohaterów. Ciekawą rzeczą jest to, że tworząc tak różnych bohaterów, Kerouac wyrażał tak naprawdę pewną dwoistość swojej natury. Chwytającego życie garściami marynarza i pogrążonego w refleksyjnych dylematach uczonego, można tak naprawdę odbierać jako awers i rewers samego pisarza, czego on sam jest świadom, jak wynika z notatek. To swoiste rozdwojenie musiało go wyraźnie nurtować, bo jest ono również, z tego co mi wiadomo, bardzo istotnym elementem "The Town and the City". "Mój brat ocean" jest rzeczą wciągającą, z bardzo dobrze skonstruowanymi postaciami i umiejętnie zarysowanym tłem, nazwijmy to obyczajowo-społecznym. Jak na "pierwsze koty za płoty" dwudziestojednolatka, nie jest źle. Rozczarowuje jedynie fakt, że powieść jest dość krótka i w moim przekonaniu kończy się w miejscu, w którym dopiero mogłaby się naprawdę zacząć, jest w rzeczy samej bardziej wstępem.

Mimo to całą lekturę określiłbym jako interesującą. Będąc osobą interesującą się Kerouaciem i bitnikami, mogłem z niej zaczerpnąć sporo informacji, których dotychczas nie znałem. Jest to okres w twórczości Kerouaca kiedy tak naprawdę dopiero kształtował się on jako pisarz, w tym więc kontekście można obserwować jego twórczy rozwój. Chętnie teraz przeczytałbym "The Town and the City", gdzie odbicie znajdują wczesne nowojorskie epizody autora, początek znajomości z Ginsbergiem i resztą etc. Ale najpierw mam zamiar sprawdzić coś od Wolfe'a, by później móc samemu ocenić rzeczywisty stopień inspiracji tym twórcą.




Przeczytane w ramach wyzwania CZYTAM LITERATURĘ AMERYKAŃSKĄ
http://basiapelc.blogspot.com/p/czytam-literature-amerykanska.html